Szukaj

Stara Rudnica

STARA RUDNICA (do 1945 r. - niem. Alt Rudnitz)

LOKALIZACJA
Stara Rudnica położona jest na południowo-zachodnim krańcu woj. zachodniopomorskiego i południowym gminy Cedynia, przy lokalnej drodze z Cedyni do Mieszkowic. Osada położona jest na prawym brzegu Odry; od koryta rzeki oddziela ją pas terenu zalewowego o szerokości 1200-1400 m. Od zachodu wieś sąsiaduje ze Starym Kostrzynkiem (odległość ca 3 km), a od południowo-wschodniej z Siekierkami (odległość ca 5 km). Bezpośrednie otoczenie Starej Rudnicy porośnięte jest lasem. Teren wsi pofałdowany. Osada położona jest w obrębie Cedyńskiego Parku Krajobrazowego, u podnóża wysoczyzny nadodrzańskiej.

RYS HISTORYCZNY
Pierwsza wzmianka: 1299 r.
Pierwotna własność wsi: klasztorna

Wieś („Rudenitz") o metryce średniowiecznej, wzmiankowana w źródłach po raz pierwszy w 1299 r. W 1345 r. Stara Rudnica („Rudonitz") - wraz ze Starym Kostrzynkiem - oddana została cedyńskim cysterkom przez margrabiego Ludwiga. W 1537 r., po reformacji tutejsze posiadłości weszły w skład domeny Cedynia. W 1604 r. wieś z wójtem lennym wchodziła w skład dóbr elektorskich. W 1804 r. we wsi było 4 chłopów, 19 zagrodników i komorników, 28 rybaków i 34 osadników. Łącznie we wsi w 85 gospodarstwach domowych mieszkało 708 osób. W 1839 r. w miejscu starego kościoła wybudowano kościół ewangelicki, a w 1845 r. kościół staroluterański. W 1929 r. w Starej Rudnicy były 22 gospodarstwa o areale od 20 do 45 ha.

HISTORYCZNA FORMA WSI
Układ przestrzenny
pierwotna: owalnica
XIX i I poł. XXw.: wielodrożnica

Cechy pierwotnego rozplanowania osady częściowo zatarte. Wieś — jak należy przypuszczać na podstawie konfiguracji sieci drożnej - była historycznie owalnicą o rozległym, wrzecionowatym nawsiu, zorientowanym w osi W - E. Z uwagi na funkcjonalny charakter osady (wieś rybaków) należy przypuszczać, iż zabudowa skoncentrowana była głównie po południowej stronie nawsia i głównej drogi. Samo nawsie było - najprawdopodobniej do połowy XIX w. - niezabudowane (ulokowany był tu jedynie kościół). Przestrzenny rozwój wsi nastąpił w okresie od lat 3O-tych XIX w., kiedy to zabudowa poczęła powstawać przy drogach, odchodzących w kierunku północnym od historycznego centrum osady. W północno-wschodniej części Starej Rudnicy powstała zabudowa (głównie w postaci niewielkich, dwubudynkowych zagród) w oparciu o szachownicę dróg. Wieś rozwinęła się również osiowo w kierunku wschodnim i — nieznacznie — zachodnim. Po 1850 r. zabudowana została znaczna część nawsia (głównie niewielkimi zagrodami dwubudynkowymi); na jego krańcu wschodnim wybudowano kościół staroluterański.

Zabudowa
Pierwotna: zagrodowa
XIX, I poł. XXw.: zagrody chłopskie pełnorolne, trzy-czterobudynkowe i zagrody rybackie, dwubudynkowe

Należy przypuszczać, że pierwotnie dominowała zabudowa chłopska (zagrodowa), w oparciu o historycznie wykształconą strukturę własności. Brak informacji o pierwotnej wielkości i rozplanowaniu tych gospodarstw.

W końcu XIX w. w Starej Rudnicy współwystępowały dwa - zasadniczo odmienne — typy zagród: rolnicze, trzy- lub czterobudynkowe, zajmujące wąskie a dość głębokie parcele usytuowane w zdecydowanej większości po południowej stronie głównej drogi wiejskiej oraz nierolnicze (w większości rybackie), dwubudynkowe, na płytkich działkach siedliskowych, rozmieszczone przy drogach tworzących szachownicę po pomocnej stronie głównego traktu. Na froncie siedlisk (w obu typach zagród), kalenicowo względem drogi posadowione były chałupy; należy przypuszczać, że jeszcze w 1. połowie XIX w. we wsi występowały budynki wąskofrontowe z podcieniami, analogiczne jak w sąsiednich Siekierkach. W gospodarstwach rybackich budynkom mieszkalnym towarzyszyły szopy do przechowywania sieci i innego sprzętu połowowego. Zabudowa wsi miała charakter zwarty; można nawet powiedzieć wysoce intensywny, co w zasadniczy sposób wynikało z miejscowych warunków topograficznych. Z całą pewnością do lat 80-tych XIX w. w Starej Rudnicy dominowała zabudowa ryglowa; budynki z uwagi na możliwość wylewów rzeki lokowana była na wysokich cokołach kamiennych. Z uwagi na stosunkowo nieznaczny odsetek zachowanych budynków z końca XIX w. trudno obecnie wypowiadać ogólne opinie na temat cech charakterystycznych zabudowy z tego czasu; wydaje się, że obiekty powstałe na schyłku ubiegłego stulecia nie odbiegały w sensie typologicznym od wybudowanych we wsiach sąsiednich.

Elementy funkcjonalne wsi

- kościół: w końcu XIX w. w Starej Rudnicy były 2 kościoły: ewangelicki, szachulcowy, posadowiony w środkowej części nawsia i staroluterański, murowany, wzniesiony na wschodnim krańcu tegoż nawsia. Pierwszy z tych obiektów powstał w 1839 r. (w miejscu starszej świątyni kamiennej), drugi w 6 lat później. Forma architektoniczna kościoła ewangelickiego jest nieznana. Świątynia staroluterańska była obiektem salowym, z trzystopniową wieżą pod ostrosłupowym, ośmiobocznym hełmem, wyprowadzoną - częściowo z korpusu nawowego - po strome zachodniej, na osi.

- młyn wodny: w końcu XIX w. na południowo-wschodnim krańcu wsi znajdował się młyn wodny wraz z ulokowaną przy nim trzybudynkową zagrodą. Brak informacji o konstrukcji i charakterze architektonicznym budynku młyna.

- 2 cmentarze: Około połowy XIX w. przy kościele staroluterańskim, w obrębie wschodniej części nawsia, założono cmentarz o powierzchni ca 0, 1 ha. na obrzeżach nekropolii posadzono pojedyncze drzewa liściaste. W zbliżonym okresie na pomocnym krańcu wsi, w odległości ca 200 m od strefy zabudowy założono duży dwukwaterowy cmentarz o powierzchni ca 1, 6 ha. W osi długiej wytyczono aleję lipową, a na obrzeżach posadzono drzewa liściaste (głównie kasztanowce i jesiony).

WIEŚ WSPÓŁCZESNA
Układ przestrzenny: wielodrożny

Wskutek działań wojennych i późniejszych rozbiórek części zagród doszło w Starej Rudnicy do daleko idących zmian w rozplanowaniu przestrzennym. Likwidacji uległo ok. 65 % gospodarstw, a także część dróg. Całkowitemu zatarciu uległo nawsie i praktycznie cała zabudowa po południowej stronie głównej drogi wiejskiej. Stosunkowo najlepiej zachowane są cechy dawnego układu ruralistycznego we wschodniej części osady, gdzie zabudowa rozmieszczona jest przy trzech równoległych drogach o przebiegu W - E. W zachodniej części wsi zabudowa zachowała się jedynie w niewielkim fragmencie po północnej stronie drogi, a w środkowej pojedyncze zagrody rozlokowane są przy krótkich drogach o przebiegu S - N, wznoszących się ku wysoczyźnie.

Zabudowa
Luźna, zagrody chłopskie: średniorolne (3-budynkowe) i małorolne (2-budynkowe) Jak już wspomniano wyżej zabudowa wsi utraciła dawną zwartość; pomiędzy gospodarstwami są kilkudziesięciometrowe przerwy, a między wschodnią i zachodnią przerwa taka liczy kilkaset metrów.

W sensie typologicznym współwystępują zagrody o charakterze mało- lub bezrolnym, dwubudynkowe i średniorolne, trzybudynkowe. Chałupy posadowione są na froncie siedlisk, kalenicowo względem drogi; wśród nich przytłaczająca większość wzniesiona jest z cegły ceramicznej (całościowo zachowana jest jedynie ryglowa chałupa nr 5). Konstrukcja budynków inwentarskich i składowych zróżnicowana; współwystępują obiekty murowane z cegły ceramicznej, silikatowej, i kamienia oraz ryglowe. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt harmonijnego komponowania się zabudowy wsi - mimo jej stosunkowo miernej wartości kulturowej — z malowniczym otoczeniem naturalnym.

Elementy funkcjonalne wsi
- kościół: kościół filialny p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa (dawny kościół staroluterański) posadowiony jest we wschodniej części wsi, po północnej stronie drogi, w obrębie niewielkiego, trójkątnego placyku. Świątynia zachowana w ogólnie dobrym stanie technicznym, bez wtórnych przekształceń.

- szkoła: szkoła znajduje się we wschodniej części wsi, w odległości kilkudziesięciu metrów na północny-zachód od kościoła. Instytucja ta zajmuje wtórnie zaadaptowaną chałupę (XIX/XX w.), dekorowaną detalem architektonicznym i współcześnie wzniesiony pawilon, tynkowany na biało.

- 2 cmentarze: cmentarz przykościelny jest zaniedbany. Nagrobki zostały usunięte lub uległy zniszczeniu. Zachowały się pojedyncze egzemplarze starodrzewu (1 lipa o przekroju pnia 65 cm, 1 wiąz 65 cm i 2 grochodrzewy 55 cm. Zaniedbany jest również cmentarz północny. Nagrobki sprzed 1945 r. są usunięte, a mogiły zniszczone. W dobrym stanie zdrowotnym jest natomiast miejscowa zieleń (m. in. ok. 40 kasztanowców o przekroju pni do 60 cm, ok. 20 jesionów 50 cm, 16 cisów 20 cm, 4 lipy 55 cm)

Informacje

Dla mieszkańcówDla turystówDla inwestorówPodatki i opłaty lokalneDokumenty strategiczneGmina CedyniaDni CedyniGalerie i multimedia

Na skróty

Cedyński Ośrodek KulturySołectwa Gminy CedyniaStowarzyszeniaMuzeum Regionalne w CedyniPlacówki oświatyParafie 

O Cedyni

Bitwa pod CedyniąRejon Pamięci NarodowejSzlak CysterskiCedynia na okrągłoCedyński Park KrajobrazowyMapa Gminy